2026 ලෝක මාධ්‍ය නිද­හස් දර්ශ­කයේ ශ්‍රී ලංකාවේ ඉදි­රි­යට යෑම පිළි­බඳ විශ්ලේ­ෂ­ණා­ත්මක කිය­වී­මකි.)

මාධ්‍ය නිද­හස යනු හුදෙක් මාධ්‍ය­වේ­දීන්ට අද­හස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිද­හස පම­ණක් නොවේ. එය සමා­ජ­යක ප්‍රජා­ත­න්ත්‍ර­වා­දය, විනි­වි­ද­භා­වය, වග­වීම සහ පුර­වැ­සි­යාගේ දැන­ගැ­නීමේ අයි­තිය නිරූ­ප­ණය කරන මූලික හා අත්‍ය­වශ්‍ය දර්ශ­ක­යකි. නිද­හස් මාධ්‍ය­යක් නොමැති සමා­ජ­යක සත්‍යය ක්‍රම­යෙන් අඳුරු වන අතර, බලය ජනතා පරී­ක්ෂා­වෙන් තොරව ක්‍රියා­ත්මක වීමේ අව­දා­නම ඉහළ යයි. එවැනි පරි­ස­ර­යක පුර­වැ­සියා තීරණ ගන්නා දැනු­වත් පුර­වැ­සි­යකු නොව, පාලිත තොර­තුරු ප්‍රවා­හ­ය­කට යටත් භාවි­ත­ක­රු­වකු බවට පත්වේ.

ලෝක මාධ්‍ය නිද­හස් දර්ශ­කය

RSF ලෝක මාධ්‍ය නිද­හස් දර්ශ­කය යනු සංඛ්‍යා ලැයි­ස්තු­ව­කට පම­ණක් සීමා නොවන, රට­වල් අතර මාධ්‍ය නිද­හස සංස­න්ද­නය කරන සංකීර්ණ ජාත්‍ය­න්තර මිනුම් දණ්ඩකි. එය රටක ප්‍රජා­ත­න්ත්‍ර­වා­දයේ යහ­පත් සෞඛ්‍ය තත්ත්වය, විනි­වි­ද­භා­වය සහ වග­වීම විම­ර්ශ­නය කරන විද්‍යා­ත්මක හා විශ්ලේ­ෂ­ණා­ත්මක මෙව­ල­මක් ලෙස සැලකේ.

මෙම දර්ශ­කය සකස් කිරීම සඳහා ලොව පුරා සිටින මාධ්‍ය විශේ­ෂ­ඥ­යන්, නීති­වේ­දීන්, පර්යේ­ෂ­ක­යන් සහ මානව හිමි­කම් ක්‍රියා­කා­රී­න්ගෙන් ලබා­ගත් විස්තීර්ණ දත්ත භාවිත කෙරේ. මෙය හුදෙක් ශ්‍රේණි­ගත කිරී­මක් නොව, රටක ප්‍රජා­ත­න්ත්‍ර­වාදී ගුණා­ත්ම­ක­භා­වය මැන බලන සංකේ­තා­ත්මක “සෞඛ්‍ය පරී­ක්ෂ­ණ­යක්” ලෙස ද සැල­කිය හැකිය.

අර­ග­ල­යෙන් පසු ඇති වූ වෙනස

2022 ආර්ථික හා දේශ­පා­ලන අර්බු­දය ශ්‍රී ලංකාවේ මාධ්‍ය පරි­ස­රය තුළ ගැඹුරු ව්‍යූහා­ත්මක වෙන­සක් ඇති කළ තීර­ණා­ත්මක හැර­වුම් ලක්ෂ්‍ය­යකි. එම කාලය තුළ රටේ සාම්ප්‍ර­දා­යික මාධ්‍ය ආකෘති – විශේ­ෂ­යෙන් රූප­වා­හිනී, පුව­ත්පත් සහ රාජ්‍ය මාධ්‍ය මධ්‍ය­ස්ථාන – සමා­ජය තුළ තිබූ ‘තොර­තුරු ඒකා­ධි­කා­රය’ ක්‍රම­යෙන් අහිමි වීමට පටන් ගත්තේය. එම හිස්තැන වේග­යෙන් පිර­වූයේ සමාජ මාධ්‍ය සහ පුර­වැසි මාධ්‍ය­ක­ර­ණ­යයි. Facebook, YouTube, TikTok සහ X වැනි වේදිකා ඔස්සේ ජන­තා­වම සිදු­වීම් සජී­වීව වාර්තා කිරී­මට, විවේ­ච­නය කිරී­මට සහ විශ්ලේ­ෂ­ණය කිරී­මට ඉදි­රි­පත් වූහ. මෙය තොර­තුරු නිෂ්පා­ද­නයේ බලය ජන­තාව වෙත පැවරූ නව තත්ත්ව­යක් විය.

එම­ඟින්, රාජ්‍ය­යට හෝ සාම්ප්‍ර­දා­යික මාධ්‍ය ආය­ත­න­ව­ලට තොර­තුරු ප්‍රවා­හය සම්පූ­ර්ණ­යෙන් පාල­නය කිරීම අප­හසු විය. එහි ප්‍රති­ඵ­ල­යක් ලෙස “ජාල­ගත පොදු සංවාද අව­කා­ශ­යක්” (networked public sphere) ක්‍රම­යෙන් ව්‍යාප්ත විය.

ජර්ගන් හබ­ර්මාස්ගේ මහ­ජන කක්ෂය (Public Sphere) න්‍යාය අනුව, ප්‍රජා­ත­න්ත්‍ර­වා­දය ශක්ති­මත් වන්නේ විවෘත, නොයෙ­කුත් පාර්ශ්ව­යන්ගේ හඬ සහ විවේ­ච­නා­ත්මක සංවා­ද­යක් ඇති අව­කා­ශ­ය­කය. ශ්‍රී ලංකාවේ අර­ගල සමයේ එවැනි අව­කා­ශ­යක් සීමිත කාල­ය­කට වුවද සක්‍රි­යව පව­තින ආකා­රය දැක­ගත හැකි විය. එය ජන­තා­වගේ දැනු­ව­ත්භා­වය ඉහළ නැංවී­ම­ටත්, මාධ්‍ය නිද­හස පිළි­බඳ ගෝලීය අව­ධා­නය වැඩි කිරී­ම­ටත් දායක වූ අතර, අව­සා­නයේ 2026 මාධ්‍ය නිද­හස් දර්ශ­කයේ දක්නට ලැබෙන සාපේක්ෂ ඉදි­රි­යට යෑමට සමා­ජීය පද­න­මක් සැප­යීය.

සාපේක්ෂ ජය­ග්‍ර­හ­ණය

දකුණු ආසි­යානු කලා­පය ලෝකයේ මාධ්‍ය නිද­හස සම්බ­න්ධ­යෙන් අති­ශය සංකීර්ණ සහ අස­ම­තු­ලිත භූගෝ­ලීය අව­කා­ශ­යකි. බොහෝ රට­වල් තව­මත් දේශ­පා­ලන අස්ථා­ව­රතා, නෛතික සීමා, ආර­ක්ෂක පීඩන සහ මාධ්‍ය­වේ­දීන්ට එල්ල වන විවිධ ආකා­රයේ තර්ජන හේතු­වෙන් නිද­හස් මාධ්‍ය පරි­ස­ර­යක් ස්ථාපිත කර ගැනී­මට අර­ගල කර­මින් සිටියි. එබැ­වින්, මෙම කලා­පය තුළ මාධ්‍ය නිද­හස මැනී­මේදී රට­වල් අතර විශාල පර­ත­ර­යක් පැව­තීම සාමාන්‍ය ලක්ෂ­ණ­යකි.

මෙම පසු­බිම තුළ ඉන්දි­යාව 157 වැනි ස්ථාන­යට පහත වැටීම විශේෂ අව­ධා­න­යට ලක්ව ඇත. ලෝකයේ විශා­ල­තම ප්‍රජා­ත­න්ත්‍ර­වාදී රාජ්‍යය ලෙස සැල­කෙන ඉන්දි­යාව තුළ මාධ්‍ය­වේ­දීන්ට එල්ල වන නෛතික හිරි­හැර, “lawfare” ලෙස හැඳි­න්වෙන නඩු පද්ධ­ති­මය පීඩ­නය, දත්ත පාලන නීති ව්‍යාප්තිය සහ විවේ­ච­නා­ත්මක හඬ­වල් මත දේශ­පා­ලන සහ ව්‍යාපා­රික බල­පෑම් මෙයට ප්‍රධාන හේතු ලෙස දැක්වේ. මෙය කලා­පීය පම­ණක් නොව ගෝලීය මට්ට­මින් ද මාධ්‍ය නිද­හස පිළි­බඳ ගැටලු තව­මත් බර­ප­තළ බව පෙන්වයි.

ඊටත් වඩා බර­ප­තළ තත්ත්ව­යක් ඇෆ්ග­නි­ස්ථා­නය තුළ දැකිය හැකිය. 175 වැනි ස්ථාන­යට එරට පත්වීම එහි මාධ්‍ය නිද­හස සම්පූ­ර්ණ­යෙන්ම බිඳ­වැටී ඇති බවට සංකේ­තා­ත්මක පෙන්වී­මකි. ස්වාධීන මාධ්‍ය ආය­තන වසා දැමීම, මාධ්‍ය­වේ­දීන්ට

එල්ල වන දැඩි සීමා සහ විශේ­ෂ­යෙන් කාන්තා මාධ්‍ය­වේ­දි­නි­යන්ගේ වෘත්තිය ක්ෂේත්‍ර­යෙන් ඉව­තට තල්ලු වීම මෙහිදී කැපී පෙනේ.

මෙයට විරු­ද්ධව ස්කැන්ඩි­නේ­වි­යානු රට­වල්, විශේ­ෂ­යෙන් නෝර්වේ, ඩෙන්මා­ර්කය සහ ස්වීඩ­නය දිග­ටම ලෝකයේ ඉහ­ළම ස්ථාන හිමි කර­ගෙන සිටී. එම රට­වල මාධ්‍ය ස්වාධී­න­ත්වය, නීතියේ ආධි­ප­ත්‍යය සහ මාධ්‍ය­වේ­දීන් සඳහා ඇති ආර­ක්ෂිත වෘත්තීය පරි­ස­රය ඉතා ශක්ති­මත්ය. රාජ්‍යය සහ මාධ්‍ය අතර සම්බ­න්ධ­තාව විනි­වි­ද­භා­ව­යෙන් යුත් සහ වග­වී­මෙන් පිරුණු එකක් වන අතර, එය ප්‍රජා­ත­න්ත්‍ර­වා­දයේ මූලික අංග­යක් ලෙස ක්‍රියා කරයි.

මෙවැනි ගෝලීය අස­ම­තු­ලිත පසු­බි­මක ශ්‍රී ලංකාව 134 වැනි ස්ථාන­යට පැමි­ණීම කලා­පීය සන්ද­ර්භය තුළ සාපේක්ෂ වශ­යෙන් යම් ප්‍රග­ති­යක් ලෙස දැකිය හැකිය. එය දකුණු ආසි­යාවේ ඇතැම් රට­වල් දැඩි පසු­බැ­සීම් දක්වන අව­ස්ථා­වක, ශ්‍රී ලංකාව යම් ස්ථාව­ර­ත්ව­යක් සහ සීමිත ඉදිරි ගම­නක් පෙන්වී­මක් ලෙස අර්ථ දැක්විය හැකිය. එහෙත් මෙම “සාපේක්ෂ ජය­ග්‍ර­හ­ණය” අති­ශ­යෝ­ක්ති­යට ලක් කළ නොහැ­කියි. 134 වැනි ස්ථානය තව­මත් “දුෂ්කර” (difficult) කාණ්ඩය තුළ පව­තින අතර, එය සම්පූර්ණ, ස්ථාවර හෝ ආර­ක්ෂිත මාධ්‍ය නිද­හ­සක් නිරූ­ප­ණය නොක­රයි. දේශ­පා­ලන බල­පෑම්, ආර්ථික පීඩන සහ නෛතික අව­දා­නම් තව­මත් ශ්‍රී ලංකාවේ මාධ්‍ය පරි­ස­රය තුළ ව්‍යුහා­ත්මක අභි­යෝග ලෙස පව­තියි.

ව්‍යූහා­ත්මක ගැටලු

ශ්‍රී ලංකාවේ මාධ්‍ය පරි­ස­රය පිළි­බ­ඳව සංඛ්‍යා­ත්මක ප්‍රග­ති­යක් කතා කළද, එහි යටින් දිවෙන ව්‍යූහා­ත්මක ගැටලු කිහි­ප­යක් තව­මත් දැඩි ලෙස පව­තියි. ඒ අතර ප්‍රධා­න­තම ගැට­ලු­වක් වන්නේ මාධ්‍ය හිමි­කා­රි­ත්වය කේන්ද්‍ර­ගත වීමයි. රටේ ප්‍රධාන

රූප­වා­හිනී නාළිකා, පුව­ත්පත් සහ ඩිජි­ටල් මාධ්‍ය ආය­තන බොහො­ම­යක් දේශ­පා­ලන බල­ව­තුන් හෝ ඔවුන්ට සමීප ව්‍යාපා­රික ජාල­යන් සතු වීම, පුවත් වාර්තා­ක­ර­ණයේ ස්වාධී­න­ත්වය සෘජු­වම සීමා කරයි. එවැනි ව්‍යූහ­යක් තුළ මාධ්‍යය බොහෝ විට “පොදු අව­කා­ශ­යක්” ලෙස නොව, බලය හා ආර්ථික වුව­මනා අතර ගැටෙන යාන­යක් ලෙස ක්‍රියා කරයි.

මෙයට අම­ත­රව තවත් බර­ප­තළ ගැට­ලු­වක් වන්නේ “දඬු­වම් නොලැ­බීමේ සංස්කෘ­තිය” (culture of impunity) යි. ශ්‍රී ලංකාවේ මාධ්‍ය ඉති­හා­සය තුළ ලසන්ත වික්‍ර­ම­තුංග ඝාත­නය, ප්‍රගීත් එක්නැ­ලි­ගොඩ අතු­රු­දන් වීම සහ තවත් මාධ්‍ය­වේ­දීන්ට එල්ල වූ ප්‍රහාර වැනි සිදු­වීම් අද වන තුරුත් සම්පූර්ණ හා සාධා­රණ නීති­මය විස­ඳු­ම­කට ලක්වී නැත. මෙවැනි නොවි­ස­ඳුණු සිදු­වීම් මාධ්‍ය ක්ෂේත්‍රය තුළ දැඩි දැවෙන ප්‍රශ්න­කාරී බල­පෑ­මක් (chilling effect) ඇති කර­මින්, විවේ­ච­නා­ත්මක වාර්තා­ක­ර­ණ­යෙන් ඉව­ත්වී­මට හෝ ස්වයං වාර­ණ­යට යොමු වීමට බොහෝ මාධ්‍ය­වේ­දීන් පොල­ඹ­වයි.

ඒ සම­ඟම නව නීති­මය රාමු ද අව­ධා­න­යට ලක්වෙ­මින් පව­තියි. විශේ­ෂ­යෙන් අන්ත­ර්ජාල ආර­ක්ෂණ පනත වැනි නීති, ව්‍යාජ පුවත් පාල­නය කිරීමේ නාම­යෙන් හඳුන්වා දුන්න ද, ඒවා අනා­ග­ත­යේදී අද­හස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිද­හ­සට සහ ඩිජි­ටල්

මාධ්‍ය ක්ෂේත්‍ර­යට සෘජු හෝ වක්‍ර බල­පෑම් එල්ල කළ හැකි බවට විවේ­චන පව­තියි. එබැ­වින්, තව­මත් දිස්වන මාධ්‍ය නිද­හසේ ප්‍රග­ති­යට යටින්, මාධ්‍ය නිද­හස සම්බ­න්ධ­යෙන් ව්‍යූහා­ත්මක අව­දා­නම් රැසක් සැඟවී පව­තින බව පැහැ­දි­ලිය.

ආර්ථික පීඩ­නය සහ මාධ්‍ය­වේ­දියා

මාධ්‍ය නිද­හස යනු නීති­මය ආර­ක්ෂාව සහ ප්‍රති­ප­ත්ති­මය රාමු­වක් පම­ණක් නොව, ගැඹුරු ආර්ථික සාධක සමඟ සෘජුව බැඳී ඇති සමාජ, වෘත්තීය යථා­ර්ථ­යකි. එම නිසා මාධ්‍ය­වේ­දි­යාගේ ස්වාධී­න­ත්වය විග්‍රහ කිරී­මේදී ඔහුගේ ආර්ථික තත්ත්වය අත්‍ය­වශ්‍ය සාධ­ක­යක් ලෙස සැල­කිය යුතුය. ශ්‍රී ලංකාවේ බොහෝ මාධ්‍ය­වේ­දීහු අඩු වැටුප්, අස්ථා­වර සේවා කොන්ත්‍රාත් සහ සීමිත වෘත්තීය ආර­ක්ෂාව යටතේ සේවය කරති. මෙවැනි පරි­ස­ර­ය­කදී ඔවුන්ගේ වෘත්තීය තීරණ බොහෝ විට ආර්ථික අව­ශ්‍යතා මත බල­පෑ­මට ලක් වේ. දිගු­කා­ලීන ආදා­යම් ස්ථාව­ර­ත්ව­යක් නොමැති වීම නිසා මාධ්‍ය­වේ­දි­යාගේ විවේ­ච­නා­ත්මක ස්වාධී­න­ත්වය ක්‍රම­යෙන් දුර්වල විය හැකියි.

මෙහි ප්‍රති­ඵ­ල­යක් ලෙස ආර්ථික පීඩ­නය, මාධ්‍ය­වේ­දීන් දේශ­පා­ලන හෝ ව්‍යාපා­රික බල­පෑ­ම්ව­ලට යටත් වීමේ අව­දා­නම ඉහළ නංවයි. දැන්වීම් ආදා­යම් මත පද­නම් වූ මාධ්‍ය ආර්ථික ආකෘ­තිය, විශේ­ෂ­යෙන් සංවේදී දේශ­පා­ලන හෝ ආර්ථික විවේ­චන වාර්තා­ක­ර­ණ­යේදී ස්වයං ­වා­ර­ණ­යට (self-censorship) පෙල­ඹ­වී­මක් ඇති කරයි. එබැ­වින් මාධ්‍ය නිද­හස යනු හුදෙක් අද­හස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නීති­මය අයි­ති­යක් නොව, ආර්ථික ස්ථාව­ර­ත්වය, වෘත්තීය ආර­ක්ෂාව සහ සමා­ජීය පිළි­ගැ­නීම සමඟ සම්බන්ධ වූ සංකීර්ණ වෘත්තී­ය­මය අයි­ති­වා­සි­ක­මකි. මාධ්‍ය­වේ­දියා ආර්ථික වශ­යෙන් ආර­ක්ෂිත නොවන්නේ නම්, ඔහුගේ හෝ ඇයගේ වෘත්තීය ස්වාධී­න­ත්වය ද සම්පූ­ර්ණ­යෙන්ම ආරක්ෂා කළ නොහැකි බව මෙම යථා­ර්ථය පැහැ­දිලි කරයි.

අනා­ගත දිශා­න­තිය

ශ්‍රී ලංකාවේ මාධ්‍ය නිද­හස තිර­ස­රව ශක්ති­මත් කිරී­මට නම්, පව­තින ව්‍යූහා­ත්මක දුර්ව­ලතා හඳු­නා­ගෙන ඒවාට පිළි­තුරු දෙන ගැඹුරු ප්‍රති­සං­ස්ක­රණ අවශ්‍ය වේ. වර්ත­මාන තත්ත්වය තුළ දක්නට ලැබෙන සාපේක්ෂ ප්‍රග­තිය ස්ථාවර කිරීම සඳහා, නීති­මය, ආය­ත­නික සහ සමා­ජීය මට්ටම් තුනම එකට සම්බන්ධ වූ ප්‍රවේ­ශ­යක් අත්‍ය­ව­ශ්‍යය.

පළ­මුව, ස්වාධීන මාධ්‍ය නියා­මන යන්ත්‍ර­ණ­යක් ස්ථාපිත කිරීම අත්‍ය­වශ්‍ය පිය­ව­රකි. එවැනි ආය­ත­න­යක් රජයේ සෘජු බල­පෑ­මෙන් තොරව, මාධ්‍ය­වේ­දීන්, නීති විශේ­ෂ­ඥ­යන්, විද්ව­තුන් සහ සිවිල් සමාජ නියෝ­ජි­ත­ය­න්ගෙන් සම­න්වි­තව ක්‍රියා කළ යුතුය. එහි ප්‍රධාන කාර්යය වන්නේ මාධ්‍ය ආචා­ර­ධර්ම, විනි­වි­ද­භා­වය සහ වග­වීම තහ­වුරු කිරී­මත්, මාධ්‍ය නිද­හස ආරක්ෂා කිරී­මත්ය.

දෙව­නුව, මාධ්‍ය­වේ­දීන්ගේ ආර­ක්ෂාව සඳහා ශක්ති­මත් නීති­මය සහ ක්ෂණික විම­ර්ශන ක්‍රම­වේ­ද­යක් අවශ්‍ය වේ. මාධ්‍ය­වේ­දීන්ට එල්ල වන තර්ජන, පහ­ර­දීම් හෝ බාධා සම්බ­න්ධ­යෙන් වේග­වත් පරී­ක්ෂණ සිදු කරන විශේ­ෂිත යන්ත්‍ර­ණ­යක් නිර්මා­ණය කළ යුතුය. දඬු­වම් නොලැ­බීමේ සංස්කෘ­තිය අව­සන් කිරීම මෙහි ප්‍රධාන අර­මුණ විය යුතු අතර, එය මාධ්‍ය ක්ෂේත්‍රයේ විශ්වා­සය නැවත ගොඩ­නැ­ඟී­මට දායක වේ.

තෙව­නුව, පාසල් මට්ට­මින් මාධ්‍ය සාක්ෂ­ර­තාව (media literacy) හඳුන්වා දීම දිගු­කා­ලී­නව ඉතා වැද­ගත් පිය­ව­රකි. ව්‍යාජ පුවත් හඳු­නා­ගැ­නීම, තොර­තුරු විශ්ලේ­ෂ­ණය කිරීම සහ විවේ­ච­නා­ත්මක චින්ත­නය වර්ධ­නය කිරීම තුළින් දැනු­වත් පුර­වැසි සමා­ජ­යක් බිහි කළ හැකිය. එවැනි සමා­ජ­යක් මාධ්‍ය නිද­හස ආරක්ෂා කිරී­මට ස්වාභා­වි­ක­වම දායක වේ.

මෙම ප්‍රති­සං­ස්ක­රණ එකට ක්‍රියා­ත්මක නොක­ළ­හොත්, වර්ත­මා­නයේ අපට දක්නට ලැබෙන ප්‍රග­තිය දීර්ඝ­කා­ලී­නව තහ­වුරු කර ගැනීම අප­හසු වේ. එබැ­වින් මාධ්‍ය නිද­හස යනු හුදෙක් නීති­මය හෝ තාක්ෂ­ණික ප්‍රශ්න­යක් නොව, පුර­වැසි සමා­ජ­යක් ලෙස රටේ ප්‍රජා­ත­න්ත්‍ර­වාදී පරි­ණා­මයේ මූලික අභි­යෝ­ග­යක් ලෙස ද සැල­කිය යුතුය.

සංඛ්‍යා­ත්මක ජය­ග්‍ර­හ­ණ­යෙන් එහා

2026 ලෝක මාධ්‍ය නිද­හස් දර්ශ­කයේ ශ්‍රී ලංකාව ලබා ඇති ඉදි­රි­යට යෑම වැද­ගත් සහ නොස­ලකා හැරිය නොහැකි සංඥා­වකි. එය දකුණු ආසි­යානු කලා­පීය සන්ද­ර්භය තුළ බලන විට සාපේක්ෂ වශ­යෙන් යම් ප්‍රග­ති­යක් නිරූ­ප­ණය කරන අතර, වසර කිහි­ප­යක් තුළ ඇති වූ සමාජ, දේශ­පා­ලන පරි­ව­ර්ත­න­වල ප්‍රති­ඵ­ල­යක් ලෙස ද කිය­විය හැකිය. විශේ­ෂ­යෙන්ම 2022 අර්බු­ද­යෙන් පසු මාධ්‍ය පරි­ස­රයේ ඇති වූ විවෘ­ත­ක­ර­ණය සහ ඩිජි­ටල් සංවාද අව­කා­ශයේ ව්‍යාප්තිය මෙම ඉදි­රි­යට යෑමට පසු­බි­මක් සපයා ඇත.